Oryginalny artykuł naukowy
Przegląd Humanistyczny

„Umarłym rosną włosy”. Wokół "Wiecznego powrotu" Zbigniewa Herberta

2026, 70, Numer 1

Uniwersytet Warszawski, Wydział Polonistyki, Instytut Literatury Polskiej, Zakład Literatury XX i XXI wieku


Data publikacji

17.10.2026

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji


Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo

Język publikacji

polski

Pliki do pobrania

PDF 437 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:2

Liczba pobrań:0

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0


Abstrakt

The aim of this article is to describe Zbigniew Herbert’s unpublished drama 'Wieczny powrót'. It is a fragment preserved in the archive which Herbert worked on in the 1950s. The interpretation proposes Friedrich Nietzsche’s category of eternal return as fundamental to this work. 'Wieczny powrót' was a polemic with the philosopher’s concepts. The paper also attempts to compare drama with Samuel Beckett’s oeuvres. 'Wieczny powrót' laid the foundations for the poetics of time plays in Poland.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

Adorno Theodor Wiesengrund, Próba zrozumienia „Końcówki” Becketta, przeł. Krystyna Krzemień-Ojak, w: Sztuka interpretacji w ostatnim półwieczu. T. 3, oprac. Henryk Markiewicz, Teresa Walas, Kraków: Universitas 2011.

Antoniuk Mateusz, Otwieranie głosu. Studium o wczesnej twórczości Zbigniewa Herberta, Kraków: Wydawnictwo Platan 2009.

Archiwum Zbigniewa Herberta. Inwentarz, oprac. Henryk Citko, Warszawa: Biblioteka Narodowa 2008.

Benisz Henryk, Wieczne powroty wieczności według Nietzschego. Dionizyjskie wizje, w: Wokół Nietzschego, red. Bogdan Banasiak, Paweł Pieniążek, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2009, s. 125–153.

Błoński Jan, Tradycja, ironia i głębsze znaczenie, „Poezja” 1970, nr 3, s. 24–38.

Buczyńska-Garewicz Hanna, Człowiek wobec losu, Kraków: Universitas 2010.

Brillant-Annequin Annick, Teatr absurdu: narodziny współczesnej estetyki. Na przykładzie dramaturgii Ionesco i Becketta, przeł. Małgorzata Sugiera, „Ruch Literacki” 1995, nr 4, s. 475–494.

Brzeska Ewa, Recepcja twórczości Samuela Becketta w Polsce, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2020.

Citko Henryk, Kalendarium życia i twórczości Zbigniewa Herberta 1924–1998. T. I. 1924–1969, Warszawa: IBL PAN 2025.

Franaszek Andrzej, Ciemne źródło. Esej o cierpieniu w twórczości Zbigniewa Herberta, Kraków: Znak 2008.

Franaszek Andrzej, Herbert. Biografia. T. 1. Niepokój, Kraków: Znak 2018.

Gontarski Stanley, Beckett. Przewodnik, przeł. Piotr Szymor, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2024.

Guderian-Czaplińska Ewa, Elżbieta Kalemba-Kasprzak, Teatr poety, w: Czytanie Herberta, red. Przemysław Czapliński, Piotr Śliwiński, Ewa Wiegandt, Poznań: Wydawnictwo WiS 1995, s. 196–211.

Herbert Zbigniew, Dramaty, oprac. Jacek Kopciński, Grzegorz Wroniewicz, Warszawa: Biblioteka Więzi 2008.

Herbert Zbigniew, Listy do Muzy. Prawdziwa historia nieskończonej miłości, Gdynia: Małgorzata Marchlewska 2000.

Herbert Zbigniew, Notatnik t. 53, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Archiwum Zbigniewa Herberta, rkps akc. 17955.

Herbert Zbigniew, Wieczny powrót, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Archiwum Zbigniewa Herberta, rkps akc. 17889.

Herbert Zbigniew, Henryk Elzenberg, Korespondencja, oprac. Barbara Toruńczyk, Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich 2002.

Herbert Zbigniew, Heinrich Kunstmann, „Bardzo potrzebna mi jest przyjaźń Pana”. Listy 1958–1970, oprac. Marek Zybura, Kraków: Universitas 2018.

Kaliszewski Andrzej, Teatr Pana Cogito, „Poezja” 1988, nr 1, s. 39–52.

Klossowski Pierre, Nietzsche i błędne koło, przeł. Bogdan Banasiak, Krzysztof Matuszewski, Warszawa: Wydawnictwo KR 1996.

Kopciński Jacek, Herbert dramaturg, czyli o „bohaterskiej formie intelektualnego przeżywania rzeczywistości”, w: Herbert na językach. Współczesna recepcja twórczości Zbigniewa Herberta w Polsce i na świecie, red. Artur Grabowski, Jacek Kopciński, Jerzy Snopek, Warszawa: Biblioteka Narodowa 2010, s. 96–113.

Kopciński Jacek, Nasłuchiwanie. Sztuki na głosy Zbigniewa Herberta, Warszawa: Biblioteka Więzi 2008.

Krajewska Anna, Dramat i teatr absurdu, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 1996.

Lis Monika Małgorzata, Anna Żymełka, Wieczny powrót jako myśl religijna, w: Nietzsche i religijność, red. Katarzyna Dworakowska, Krzysztof Matuszewski, Jakub Wroński, Łódź: Wydawnictwo Oficyna 2017, s. 129–145.

Mamoń Bronisław, Okrucieństwo z premedytacją, „Tygodnik Powszechny” 1958, nr 31, s. 4.

Marczyński Jacek, Konstrukcja dramatów Zbigniewa Herberta, „Przegląd Humanistyczny” 1974, nr 5, s. 103–116.

Mikołajczak Elżbieta, Tropy szekspirowskie i perspektywa teatralna w poezji Zbigniewa Herberta, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2005, nr 1–2, s. 157–174.

Mikołajczak Małgorzata, Pomiędzy końcem i apokalipsą. O wyobraźni poetyckiej Zbigniewa Herberta, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2007.

Nietzsche Fryderyk, Tak mówił Zaratustra, przeł. Maria Cumft, Stanisław Pieńkowski, Warszawa: Wydawnictwo Władysława Okręta 1901.

Nietzsche Fryderyk, Tako rzecze Zaratustra, przeł. Wacław Berent, Kraków: Hachette 2021.

Opacki Ireneusz, Poetyckie dialogi z kontekstem. Szkice o poezji XX wieku, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk” 1979.

Pałłasz Alojzy, Od Jarry’ego do Becketta i Arrabala, Warszawa: Iskry 1989.

Pieniążek Paweł, Problem wiecznego powrotu w filozofii Fryderyka Nietzschego, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica” 1988, nr 5, s. 179–201.

Piwińska Marta, Zbigniew Herbert i jego dramaty, „Dialog” 1963, nr 8, s. 84–95.

Ratajczakowa Dobrochna, Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2015.

Safranski Rüdiger, Czas. Co czyni z nami i co my czynimy z niego, przeł. Bogdan Baran, Warszawa: Czytelnik 2017.

Sławińska Irena, Teoria dramatu na Zachodzie (1945–1960), „Pamiętnik Literacki” 1962, z. 1, s. 283–309.

Szczerba Wojciech, Koncepcja wiecznego powrotu w myśli wczesnochrześcijańskiej i jej greckie źródła, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2014.

Toohey Peter, Boredom. A Lively History, New Heaven–London: Yale University Press 2011.

Ulicka Danuta, „Archiwum” i archiwum, „Teksty Drugie” 2017, nr 4, s. 273–302.

Podobne publikacje