Oryginalny artykuł naukowy
Przegląd Humanistyczny

„Odpowiedzialność za grosz społeczny”. Janusz Korczak/Henryk Goldszmit a młodzieżowy kooperatyzm „Młodego Spółdzielcy”

2025, 69, Numer 4

Uniwersytet Warszawski


Data publikacji

28.06.2026

Model publikowania

hybrydowy

Rodzaj licencji


Dziedzina

obszar nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, archeologia, filozofia, historia, nauki o kulturze i religii, nauki o sztuce, polonistyka, językoznawstwo

Język publikacji

Polski

Liczba wyświetleń:0

Liczba pobrań:0

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0


Abstrakt

In interwar Poland, Janusz Korczak sympathised with cooperative movements. He also collaborated with “Młody Spółdzielca” [Young Cooperative Member], although he published articles in the magazine questioning its unambiguously optimistic propaganda. The aim of this article is to analyse the differences and similarities between the educational programme of “Młody Spółdzielca” and Korczak’s programme from a cultural history perspective, as well as to show how these programmes were embedded in the history of the Polish intelligentsia and its ethos, what social and political discourses they were associated with, and what problems they could provoke. In this text, I assume that school cooperatives in the Second Polish Republic have not yet been thoroughly researched, and that it is interesting in that it allows us to capture, in a broader perspective, the interwar reflection on introducing young people to the world of economics and how economics itself was presented to young people as the art of understanding not only market mechanisms related to trade, investment and money, but also the ethically proper management of goods such as time and labour.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

Artykuł 1 z Ustawy o spółdzielniach z dnia 29 października 1920 roku, Dz.U. 1920 nr 111 poz. 733, Ustawa z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach [dostęp 01.01.2025].

Bilewicz Aleksandra, Społem 1906–1939. Idee, ludzie, organizacja, Warszawa: Oficyna Wydawnicza 2017, t. 1.

Błesznowski Bartłomiej, Bilewicz Aleksandra (red.), Socjologia stosowana. Tradycje naukowe polskiego kooperatyzmu XX wieku, Warszawa: Oficyna Naukowa 2020.

Boguni-Borowska Małgorzata, Współczesny świat dziecka. Media i konsumpcja, Kraków: WUJ 2019.

Buliński Tarzycjusz, Człowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka, Studium antropologiczne, Poznań: Poznańskie Wydawnictwo Naukowe 2014.

Chyra-Rolicz Zofia, Między prywatą a wspólnym dobrem. Stosunek państwa i sił politycznych do spółdzielczości w II i III Rzeczypospolitej, Warszawa: Oficyna Naukowa 2019.

Czerwiński Stanisław, O nowy ideał wychowawczy, Warszawa: Dom Książki Polskiej 1935.

Dąbrowska Maria, Doroczny wstyd, „Dziennik Popularny”, 14 listopada 1936, Doroczny wstyd | Lewicowo.pl [dostęp 10.02.2025].

Dąbrowski Franciszek, Pracujmy nad sobą, w: Społem 1906–1939. Idea, ludzie, organizacja. Wybór źródeł, t. 2, red. Aleksandra Bilewicz, Warszawa: Oficyna Wydawnicza 2017.

Dominko Józef, Co nam przyniósł rok stary, w: Społem 1906–1939. Idea, ludzie, organizacja, t. 2, Wybór źródeł, red. Aleksandra Bilewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa 2017.

Hempel Jan, Co to jest spółdzielnia (jeszcze jedna próba określenia), Warszawa: Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych 1921.

Huszczyńska H., Nasza wspólna ślizgawka, w: Społem 1906–1939, Idea, ludzie, organizacja, red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Inlender Henryk, Cztery podróże R. Mielczarskiego, w: Społem 1906-1939, Idea, ludzie, organizacja, t. 2, Wybór źródeł, red. Aleksandra Bilewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa 2017.

Kendziorek Piotr, Żydowski Ruch Spółdzielczy w Polsce w pierwszej połowie XX wieku. Ideologia i praktyka, Warszawa: Oficyna Naukowa 2020.

Kluge Roman, Oświata jest potrzebna, „Młody Spółdzielca” 1937, nr 3 (9).

Korczak Janusz, Bez tytułu, III. Z Tygodnika Bursy, 1926, w: idem, Dzieła, t. 14, wol. 2, red. Hanna Kirchner, Aleksander Lewin, Stefan Wołoszyn, Marta Ciesielska, oprac. Bożena Wojnowska, Warszawa: Instytut Badań Literackich 2008.

Korczak Janusz, Co potrzebne, „Mały Spółdzielca”, w: idem, Dzieła, t. 11, red. IBL, Hanna Kirchner, Aleksander Lewin, Stefan Wołoszyn, Marta Ciesielska, oprac. J. Bartnicka, J. Papuzińska, A. Wernik, Warszawa: Instytut Badań Literackich 2003.

Korczak Janusz, Jak kochać dziecko. Dom Sierot, w: idem, Dzieła, t. 7, red. i oprac. Hanna Kirchner, Aleksander Lewin, Stefan Wołoszyn, Marta Ciesielska, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona 1993.

Korczak Janusz, Kto i co, „Dos Kind” 1936, nr 5, w: idem, Dzieła, t. 13, red. Hanna Kirchner, Aleksander Lewin, Stefan Wołoszyn, Marta Ciesielska, oprac. Elżbieta Cichy, Warszawa: Instytut Badań Literackich 2017.

Korczak Janusz, Ty taki, a ja taki, Rozmowa kolegów w sklepiku spółdzielczym, „Młody Spółdzielca”, nr 2, październik 1937.

Korczak Janusz, Walne zebranie, „Młody Spółdzielca” 1938, nr 6 (2).

Korczak Janusz, Na kogo, w: idem, Dzieła, t. 11, wol. 1.

Korczak Janusz, Ład – Blask – elegancja, „Młody Spółdzielca” styczeń 1937, nr 1 , w: idem, Dzieła, t. 11, wol. 1.

Korczak Janusz, Uczcie się liczyć. Z Tygodnika Domu Sierot „W słońcu” 1914, nr 29, w: idem, Dzieła, t. 11, wol. 1, red. Hanna Kirchner, Aleksander Lewin, Stefan Wołoszyn, Marta Ciesielska, oprac. J. Papuzińska, A. Wernik, Warszawa: Instytut Badań Literackich 2003.

Ku nowym formom życia społecznego. Tradycje polskiego kooperatyzmu mieszkaniowego, red. i oprac. Peisert Arkadiusz, Warszawa: Oficyna Naukowa 2019.

Landau-Czajka Anna, Wielki „Mały Przegląd”. Społeczeństwo i życie codzienne II Rzeczypospolitej w oczach korespondentów „Małego Przeglądu”, Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny 2018.

Lee Nick, Childhood and Society. Growing Up in the Age of Uncertainty, Buckingham: Open University Press 2001.

Lubartowski K., Parę słów o losie „Spólnoty”, w: Społem 1906–1939. Idea, ludzie, organizacja, t. 2, Wybór źródeł. red. Aleksandra Bilewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa 2017.

Maison Dominika, Furman Aleksandra, Sekścińska Katarzyna, Trzcińska Agata, Poraj-Weder, Magdalena, Edukacja i socjalizacja ekonomiczna dzieci – rodzice jako źródło wiedzy, wzorców zachowań, wartości i emocji wobec finansów, „Marketing i Rynek” 2018, nr 5.

Mencwel Andrzej, Przedwiośnie czy potop. Nowe krytyki postaw polskich, Warszawa: Krytyka Polityczna 2019. O chleb dla umysłu, w: Społem 1906–1939…, t. 1, Warszawa: Oficyna Naukowa 2017. O tym jak sprytny kupczyk stara się rozbić solidarność spółdzielczą, w: Społem 1906–1939, red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Opocki Stanisław, Stowarzyszenia spółdzielcze w Łodzi, w: red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Orsetti Maria, Małe hordy i małe bandy, „Mały Spółdzielca” 1937, nr 3 (9).

Przyszła koza do woza. Sztuka spółdzielcza w 2-ch aktach, oprac. Z. [Zofia] Malicka, w: Społem 1906-1939, red. Aleksandra Bilewicz.

Rapacki Marian, Co to jest spółdzielczość. Materiały do odczytów i referatów, Warszawa: „Społem” 1937.

Rudenicz A. (Al. Kamień) z Makowa, Dziesięć przykazań młodego kooperatysty, w: Społem 1906-1939, red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Spółdzielnia Spożywców „Zgoda” w Poznaniu, w: red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Stefczyk Franciszek, Spółdzielczy Instytut Naukowy jako doniosła potrzeba narodu i ludu polskiego, w: idem, Oszczędność, praca, solidarność. Wybór pism, red. i oprac. Remigiusz Okraska, Warszawa: Oficyna Naukowa 2016.

Szymański Edward, Manifest, w: „Dzieła zebrane”, t. I, Kraków: Wydawnictwo Literackie 1971.

Thugutt Stanisław, Co to jest spółdzielnia spożywców, Warszawa: Związek Spółdzielni Spożywców Rzplitej Polskiej 1932.

Thugutt Stanisław, Do młodzieży, „Młody Spółdzielca” 1936, nr 1.

Trzcińska Agata, Money priming and children’s self-evaluations, „Current Psychology” 2020.

Trzcińska Agata, Sekścińska Katarzyna, Maison Dominika, Perspektywa czasowa rodziców a stosowane przez nich praktyki edukacji ekonomicznej dzieci, „Psychologia wychowawcza” 2017, nr 12.

Trzcińska Agata, Sekścińska Katarzyna, Maison Dominika, The role of self-control and regulatory foci in saving money behaviours among children, „Current Psychology” 2018.

Witkowska-Krych Agnieszka, Budowanie od podstaw: „Mały Przegląd” jako nowatorski, systematyczny i wieloletni projekt pedagogiczno-społeczny, „Almanach muzealny” 2014, nr 8.

Wojciechowski Stanisław, W ruchu spółdzielczym (1906–1914), w: Społem 1906–1939…., red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Wychowanie spożywcy, w: Społem 1906-1939, red. Aleksandra Bilewicz, t. 2.

Zbyrad Teresa, U źródeł współczesnej pomocy społecznej: opieka społeczna w II Rzeczpospolitej, „Wiadomości Społeczne” 2023, nr 1 (26).

Podobne publikacje