Humanities Review
en

Społeczny wymiar religijności w listach i pamiętnikach chłopów Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX wieku. Kosmologia, antropologia, grupy wewnątrz– i pozakościelne

2025, 69, No. 2


Publication date

09.12.2025

Publishing model

open access

License type


Field

arts and humanities

Discipline

philosophy, history, archeology, linguistics, literary studies, culture and religion studies, arts studies, polish studies

Language of publication

Polish

Downloads

PDF 471 KB

Article

Number of views:16

Number of downloads:36

Crossref citations:0

Altmetric score:0


Abstract

The article presents three aspects related to the religious mentality of peasants of the Kingdom of Poland at the turn of the 20th century. First, cosmology, here understood as the concepts of sacralisation of time and space, is discussed. Then, the text turns to the topic of anthropology (human nature). The final section, on the other hand, addresses the question of the attitude of villagers to priests, the relationship between various groups among the Catholic faithful (including the discussion of parishes and the Zaranie movement) and their relations with non-Church communities (Jews, Lutherans/Germans, Mariavites). The article closes with several conclusions related to the analysed aspects. For example, the usefulness of the concepts of isolation of consciousness (Polish “izolacja świadomościowa” – Ludwik Stomma) and disenchantment (Max Weber, as interpreted by Hans Kippenberg, i.e., not equating disenchantment with secularisation) for the study of rural religious life is pointed out. The research potential of the sources used – peasants’ letters and memoirs, also known as egodocuments – for further inquiry into village history in general is also signalled.

Keywords:

Bibliography

Baranowski Bohdan, Życie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1969.

Borkowska Urszula, Badania pojęć i postaw religijno-moralnych w oparciu o źródła historyczne. Propozycja kwestionariusza, „Roczniki Humanistyczne” 1974, t. XXII, z. 2, s. 5–11.

Brożek Andrzej, Listy emigrantów jako źródło w tradycji i współczesności polskich nauk społecznych, w: Dziedzictwo Witolda Kuli, red. Marcin Kula, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Polskie Towarzystwo Historyczne 1990.

Czarnowski Stefan, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: idem, Kultura, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1958, s. 80–99.

Francelle-Gervais Céline, Oto zasyłam opisanie całego mojego życia… (Listy przedpłatników „Gazety Świątecznej” do Promyka), „Regiony” 1978, t. 4, s. 76–102.

Górecki Artur, Mariawici i mariawityzm – narodziny i pierwsze lata istnienia, Warszawa: DiG 2011.

Jemielity Witold, Budownictwo kościelne w Królestwie Polskim, „Prawo Kanoniczne” 1996, nr 39/1–2, s. 95–135.

Kippenberg Hans, Dialectics of Disenchantment: The Devaluation of the Objective World and the Revaluation of Subjective Religiosity, w: Narratives of Disenchantment and Secularization: Critiquing Max Weber’s Idea of Modernity, red. Robert Yelle, Lorenz Trein, New York: Bloomsbury 2020 (ebook).

Klawe-Mazurowa Maria, Listy chłopów do prasy dla wsi w latach 1875–1895 jako źródło historyczne, „Przegląd Polonijny” 1983, t. 9, z. 4, s. 35–40.

Kmiecik Zenon, „Gazeta Świąteczna” za czasów redaktorstwa Konrada Prószyńskiego „Promyka” (1881–1908), Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1973.

Kożuchowski Łukasz, Dotychczasowe badania nad religijnością polskich chłopów w okresie pouwłaszczeniowym (1864–1914), „Przegląd Historyczny” 2024, t. 115, z. 4, s. 545–562.

Kożuchowski Łukasz, Egodokumenty (listy i pamiętniki) chłopów Królestwa Polskiego i chłopskich migrantów zeń jako źródła historyczne (1864–1914), „Kwartalnik Historyczny” 2024, t. 120, nr 4, s. 829–859.

Kraczoń Katarzyna, Gesty święte i uświęcające jako element religijności ludowej (na przykładzie obrzędu błogosławieństwa pól), w: Obraz świętości – świętość w obrazie, red. Izabela Lis-Wielgosz, Wojciech Jóźwiak, Paweł Dziadul, Poznań: Instytut Filologii Słowiańskiej. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Szamotuły: Muzeum-Zamek Górków 2014, s. 214–223.

Krisań Maria, Chłopi wobec zmian cywilizacyjnych w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX – początku XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN 2008.

Krisań Maria, Listy do gazety „Zaranie” z lat 1909–1915, „Dzieje Najnowsze” 1998, z. 4, s. 21–28.

Kwaśniewicz Krystyna, Przemiany zwyczajów ludowych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. Maria Biernacka, Maria Frankowska, Wanda Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN 1981.

Lewalski Krzysztof, Katolicyzm, w: idem, Tadeusz Stegner, Kościoły, wyznania, wspólnoty i związki religijne w Królestwie Polskim (1815–1914), Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2022, s. 9–96.

Liberska-Marinow Bożenna Magdalena, Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi” 1984–1985, t. IV, nr 25.

Mędrzecki Włodzimierz, Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji, Warszawa: DiG 2002.

Olszewski Daniel, Nauczanie kościelne w Królestwie Polskim w XIX wieku, „Annalecta Cracoviensia” 1986, nr 18, s. 491–520.

Olszewski Daniel, Kultura i życie religijne społeczeństwa polskiego w XIX wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL 2014.

Piątkowski Wiesław, Dzieje ruchu zaraniarskiego, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1956.

Price Roger, Religious Renewal in France 1789–1870: The Roman Catholic Church between Catastrophe and Triumph, Cham: Springer International Publishing 2018 (ebook).

Sokolewicz Zofia, Matka Boska w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. Wybrane kwestie źródłowe i zarysowujące się pytania, „Etnografia Polska” 1988, t. XXXII, z. 1, s. 289–303.

Stomma Ludwik, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje, Łódź: Piotr Dopierała 2002.

Stopniak Franciszek, Kościół na Lubelszczyźnie i Podlasiu na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej 1975.

Thomas William, Znaniecki Florian, The Polish Peasant in Europe and America. Monograph of an Immigrant Group, t. 1–2 i 4, Boston: The Gorham Press 1920.

Tomiccy Joanna i Ryszard, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1975.

Tomicki Ryszard, Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. Maria Biernacka, Maria Frankowska, Wanda Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN 1981, s. 29–70.

Wilczyńska Elwira, Diabli z czubami. Niemcy oczami polskich chłopów w XIX i na początku XX wieku, Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar 2019.

Wiślicz Tomasz, Zarobić na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVIII wieku, Warszawa: Neriton, Instytut Historii PAN 2001.

Woźniak Krzysztof, Proroctwa Sybilli – znane i nieznane, „Literatura Ludowa” 1980, t. 1–3, s. 79–93.

Znaniecki Florian Znaczenie dokumentów autobiograficznych do badań socjologicznych, „Kultura i Społeczeństwo” 1970, nr 3, 117–127.

Similar publications