Przegląd Humanistyczny
pl
Oryginalny artykuł naukowy
Przegląd Humanistyczny

„Wojna ducha” na Wschodzie. Propaganda i nauka w służbie ruchów narodowych

2018, 62, Numer 4

Maciej Górny

Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

PAN im. Tadeusza Manteuffla, Instytut Historii

Włodzimierz Borodziej

Uniwersytet Warszawski, Instytut Historyczny

DOI

10.5604/01.3001.0013.2781

Data publikacji

24.05.2019

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

obszar nauk humanistycznych

Dyscyplina

filozofia, historia, archeologia, językoznawstwo, literaturoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki o sztuce, polonistyka

Język publikacji

Polski

Pliki do pobrania

PDF 326 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:242

Liczba pobrań:15

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

The article discusses the issue of the political involvement of people of science and culture in Central and Eastern Europe during World War I and in the immediate aftermath. In comparison with the phenomenon of the “war of the spirits” known in the historiography, so far observed mainly in France, Germany and Great Britain, the regional variation of this phenomenon was characterized by a greater informational value and a stronger relationship between journalistic writing and professional science. In particular, the representatives of such disciplines as physical (racial) anthropology and geography in the service of their national movements and governments engaged the whole arsenal of scientific means of persuasion: they used the language of a particular science, created coherent and logical, formally correct theories, argued, while maintaining the appropriate forms, with ideological opponents. These features of the discourse, among other things, contributed to the viability of their scientific theories from World War I, which – unlike analogous creations of Western European luminaries of art and science – still retain the right to exist in a professional academic and journalistic communities in Central and Eastern Europe.

Słowa kluczowe:

I wojna światowa; propaganda; nacjonalizm; rasizm; antropologia fizyczna; geografia

Bibliografia

Ahlbrecht Gerhard, Preußenbäume und Bagdadbahn. Deutschland im Blick der französischen Geo-Disziplinen (1821–2004), Passau: Stutz 2006.

Barker Ernest, Inspiratorzy wojny Nietzsche i Treitschke (cześć siły w Niemczech współczesnych), przeł. Władysław Kierst, Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta 1915.

Bergson Henri, The Meaning of the War. Life & Matter in Conflict, London: T. Fisher Unwin 1915.

Bernard Antonia, Le Monde Slave, première revue française consacrée aux pays slaves, „Revue des Études slaves” 2002–2003, t. 74, nr 2–3, s. 397–409.

Boutroux Émile, Germany & the War, przeł. Fred Rothwell, London: Nutt 1915.

Brzozowski Stanisław Marian, Eugeniusz Mikołaj Romer, PSB, t. 31, s. 635–645.

Cehels’kyj L’onhin, Rus’-Ukrajina a Moskowszczyna-Rossija. Istoyczno-poljityczna rozwidka, wyd. 2, Carhorod: s.n. 1916.

Cehelskyj Longin, Die großen politischen Aufgaben des Krieges im Osten und die ukrainische Frage, Berlin: s.n. 1915.

Cvijić Jovan, Remarks on the Ethnography of the Macedonian Slavs, London: s.n. 1906.

Czekanowski Jan, Beiträge zur Anthropologie von Polen, „Archiv für Anthropologie” 1911, nr 2–3, s. 187–193.

Czekanowski Jan, Anthropologische Beiträge zum Problem der slawisch-finnischen Beziehungen, Helsingfors: Puromie 1925.

Donzow Dmytro, Die ukrainische Staatsidee und der Krieg gegen Rußland, Berlin: s.n. 1915.

Durkheim Émile, «L’Allemagne au-dessous de tout». La mentalité allemande et la guerre, Paris: s.n. 1916.

Dvorniković Vladimir, Karakterologija Jugoslovena, Beograd: Kosmos 1939, reprint: Beograd: Prosveta 2000.

Feldman Wilhelm, Deutschland, Polen und die russische Gefahr, Berlin: K. Curtius 1915.

Flammarion Camille, La mentalité allemande dans l’histoire, Paris: Flammarion 1915.

Friederichsen Max, rec. z: Stepan Rudnyćkyj, Ukraina. Land und Volk, „Dr. A Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes’ Geographischer Anstalt” 1917, t. 63, nr 10, s. 314–315.

Friederichsen Max, rec. z: Eugenius v. Romer, Geographisch-statistischer Atlas von Polen, „Geographische Zeitschrift” 1918, t. 24, nr 5–6, s. 190–191.

Górny Maciej, „Pięć wielkich armii naprzeciw wrogom naszym”. Przyczynek do historii rasizmu, „Kwartalnik Historyczny” 2011, t. 118, nr 4, s. 681–706.

Górny Maciej, War between Allies: Polish and Ukrainian Intellectuals 1914–1923, w: Other Fronts, Other Wars? First World War Studies on the Eve of the Centennial, red. Joachim Bürgschwentner, Matthias Egger, Gunda Barth-Scalmani, Leiden: Brill 2014, s. 415–435.

Grabowski Tadeusz Stanisław, Rosya jako „opiekunka” Słowian. Dwa odczyty wypowiedziane w Piotrkowie dn. 16. i 17. maja 1916 r., Kraków: s.n. 1916.

Hammer Karl, Deutsche Kriegstheologie (1870–1918), München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1971.

Hasse Else, Der große Krieg und die deutsche Seele. Bilder aus dem Innenleben unseres Volkes, München: J. Kösel’sche Buchhandlung 1917.

Hassinger Hugo, Zu Landeskunde Osteuropas. Rudnyćkyjs Werk über die Ukraina, „Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin” 1918, s. 246–251.

Hassinger Hugo, Neue Methoden der Darstellung der Volksdichte auf Karten, „Kartographische und schul-geographische Zeitschrift” 1917, t. 6, nr 3–4, s. 62–64.

Hausmann Guido, Das Territorium der Ukraine: Stepan Rudnyc’kyjs Beitrag zur Geschichte räumlich-territorialen Denkens über die Ukraine, w: Die Ukraine. Prozesse der Nationsbildung, red. Andreas Kappeler, Köln–Weimar–Wien: Böhlau 2011, s. 145–158.

Herb Guntram Henrik, Under the Map of Germany: Nationalism and Propaganda 1918–1945, London–New York: Routledge 1997.

Hruschewskyj Michael, Geschichte der Ukraine, t. 1, Lemberg: Verlag des „Bundes Befreiung der Ukraine” 1916.

Keyser Bruno, Das russische Volk, Berlin: s.n. 1918.

Kochanowski Jan Karol, Polska w świetle psychiki własnej i obcej. Rozważania, wyd. 2, Częstochowa: nakł. Księgarni A. Gmachowskiego 1925.

Koneczny Feliks, Dzieje Rosyi, t. 1, Warszawa: nakł. Spółki Wydawniczej Warszawskiej 1917.

Monts Graf, Politische Aufsätze, Berlin: Kronen-Verlag 1916.

Morgan J.H., German Atrocities: An Official Investigation, London: Unwin 1917.

Paikert Alois v., Der turanische Gedanke, „Turán” 1917, t. 1, nr 4–5, s. 6–7, 183–190, 291–297.

Promitzer Christian, Die Kette des Seins und die Konstruktion Jugoslawiens, w: Habsburg postcolonial. Machtstrukturen und kollektives Gedächtnis, red. Johannes Feichtinger, Ursula Prutsch, Moritz Csáky, Innsbruck: StudienVerlag 2003, s. 294–295.

Przybyszewski Stanisław, Szlakiem duszy polskiej, wyd. 2, Poznań: Spółka Wydawnicza Ostoja 1920.

Riwkeß Max, Kann Russland den Krieg gewinnen?, Berlin: Wolff 1917.

Romer Eugeniusz, Poland: The Land and the State, „Geographical Review” 1917, t. 4, nr 1, s. 6–25.

Romer Eugène de Romer, Atlas de la Pologne (geographie et statistique), Léopol–Varsovie: Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych 1921.

Rondomański Andrzej [Rondomanskis Andrius], Litewska krew, Wilno: s.n. 1921.

Rudnyćkyj Stefan, Ukraina und die Ukrainer, Wien: Allgemeine Ukrainische Nationalrat 1914.

Rudnyćkyj Stephan, Ukraina. Land und Volk. Eine gemeinfassliche Landeskunde, Wien: Verlag des Bundes zur Befreiung der Ukraina 1916.

Rudnyc’kyj Stepan, Czomu my choczemo samostijnoji Ukrajiny, wyd. 2, Lwiw: s.n. 1994.

Sarsi Nagy Lajos, A turánizmus, mint nemzeti, faji és világeszme. A győzelem, a jó béke és a szebb jövő alapja, Budapest: s.n. 1918.

Schramm Martin, Das Deutschlandbild in der britischen Presse 1912–1919, Berlin: Akademie Verlag 2007.

Sombart Werner, Händler und Helden. Patriotische Besinnungen, München: s.n. 1915.

Smolka Stanislaus v., Die reussische Welt. Historisch-politische Studien. Vergangenheit und Gegenwart, Wien: Zentral-Verlagsbüro des Obersten Polnischen Nationalkomitees 1916.

Suarès André, Nous et eux, Paris: Émile-Paul frères 1915.

Suominen Y[rjö] K., Physical Anthropology in Suomi (Finland), „Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland” 1929, nr 59, s. 207–230.

Sztojko Pawło, Stepan Rudnyc’kyj 1877–1937. Żyttepysno – bibłiohraficznyj narys, Lwiw: s.n. 1993.

Tollmien Cordula, Der „Krieg der Geister“ in der Provinz – das Beispiel der Universität Göttingen 1914–1919, „Göttinger Jahrbuch” 1993, nr 41, s. 137–210.

Tolzien Gerhard, Die Tragik in des Kaisers Leben. Eine deutsche Zeit- und Kriegsbetrachtung, Berlin: Vaterländ. Verlags- u. Kunstanstalt 1915.

Traba Robert, Wschodniopruskość. Tożsamość regionalna i narodowa w kulturze politycznej Niemiec, Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 2006.

Trgovčević Ljubinka, Nauka o granicama: Jovan Cvijić na konferenciji mira u Parizu 1919–1920, w: Zbornik Janka Pleterskega, red. Oto Luther, Jurij Perovšek, Ljubljana: Založba ZRC, ZRC SAZU 2003, s. 314.

Ukraina, red. Heinrich Lenz, Berlin 1918.

Die Ukraine und der Krieg. Denkschrift des Bundes zur Befreiung der Ukraine, München: Lehmann 1915.

Wachtell Cynthia, Encountering the Enemy. Representations of German Soldiers in American World War I Literature, w: “Hunns” vs. “Corned Beef”. Representations of the Other in American and German Literature and Film on World War I, Göttingen: V & R Unipress 2007, s. 65–74.

Wie es kam. Gründe und Vorwände zum Kriege. Von einem Deutschen, Berlin: Verlag des Evangelischen Bundes 1914.

Żuk Antoni, Prasa i publicystyka broszurowa, „Myśl Polska” 1915, nr 1.